Tekst dr. Juliana Srebrnego o sytuacji nauki w Polsce

Home / Aktualności / Tekst dr. Juliana Srebrnego o sytuacji nauki w Polsce

Tekst dr. Juliana Srebrnego o sytuacji nauki w Polsce

Jako kolejny głos w dyskusji na temat sytuacji i przyszłości nauki w Polsce publikujemy tekst przesłany przez dr. Juliana Srebrnego ze Środowiskowego Laboratorium Ciężkich Jonów UW. Dr Julian Srebrny, znany ze swego zaangażowania w działalność w NSZZ „Solidarność” jest przewodniczącym Komisji ds. Płac Krajowej Sekcji Nauki NSZZ „Solidarność”.

– – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – –

Julian Srebrny, Uniwersytet Warszawski

1. Czy nauka i szkolnictwo wyższe są w Polsce potrzebne?

Kiedyś takie pytanie postawił wybitny polityk i ekonomista. Powiedział na początku lat 90., że „Naukę polską trzeba zaorać, a w razie potrzeby kupimy licencje.” Moim zdaniem, jest to wyjątkowo szkodliwe dla Polski sformułowanie. Mam nadzieję, że ten polityk już zmienił zdanie. Na całym świecie przyjmuje się za oczywiste, że inwestycje w naukę i edukacje są inwestycjami dającymi każdemu narodowi największy zysk. Oczywiście, nie w ciągu kilku lat, lecz w dłuższej perspektywie. Dlatego takie inwestycje musi robić państwo. Niewidzialna ręka rynku tego nie potrafi. Czysty mechanizm rynkowy może dać efekty w przeciągu 2-4 lat. Ale nie wobec zadań długofalowych i podstawowych dla przyszłości państwa i narodu.

Badania podstawowe prowadzone na odpowiednim poziomie zapewniają kontakt z najnowszymi osiągnięciami nauki i technologii na świecie. W momencie pojawienia się nowych zastosowań dysponujemy kadrą znającą odpowiednie zagadnienia, a więc potrafiącą dokonać właściwego wyboru aparatury i technologii oraz odrzucić zbyt kosztowne i niewłaściwe oferty. Kadra ta nie pozwoli „wcisnąć” nam złych aparatów i wyrobów. To tylko jedna z korzyści posiadania dobrze wykształconych specjalistów.

Uprawianie nauk humanistycznych jest z kolei niezbędne dla kształtowania społeczeństw świadomych swojej przeszłości i wyzwań przyszłości. Nauki społeczne pomagają właściwie zorganizować i ukształtować relacje międzyludzkie i solidarne społeczeństwo.

Znajomość kultur i języków innych narodów jest podstawą naszych kontaktów ze światem. Prosty przykład: wykształcony doktorant badający kulturę, filozofię i historię np. Chin jest wart miliony dolarów, doradzając w czasie negocjacji handlowych. Podobnie kadra wyszkolonych orientalistów i arabistów mogła ocalić tysiące istnień ludzkich w czasie wojen na Bliskim Wschodzie, np. w Iraku czy Afganistanie. Podsumowując: nie powstanie innowacyjna gospodarka i nowoczesne państwo bez odpowiedniego finansowania badań naukowych i szkolnictwa wyższego w Polsce.

2. Istotny wzrost nakładów na naukę i szkolnictwo wyższe.

Obecny poziom nakładów budżetowych na naukę i szkolnictwo wyższe w przeliczeniu na jednego mieszkańca Polski plasują nas w ogonie krajów Europy.

Na szkolnictwo wyższe przeznaczamy ok. 0,8% produktu krajowego brutto (PKB), a na naukę ok. 0,4% PKB. Nakłady te powinny możliwie szybko wzrosnąć do 1,5% PKB na każdą z tych dziedzin. „Podbarwianie” statystyk przez dodawanie pieniędzy z Unii Europejskiej jest metodą krótkowzroczną, bo prowadzi do już obserwowanego pogorszenia płynności finansowej oraz bilansów polskich jednostek naukowych, jeżeli nie uda im się zdobyć dodatkowych środków na wdrożenie i utrzymanie inwestycji.

Dlatego uważam, że należy:

a) do pieniędzy z UE dodać przynajmniej 20% ze środków własnych;

b) zapewnić środki na koszty eksploatacji nowych budynków i urządzeń: typowy tzw. „running cost”, to jest rocznie ok.10% kosztów inwestycji.

c) dodatkowo nową aparaturą muszą się opiekować wykwalifikowani i dobrze opłacani specjaliści. A obecne zarobki na jeden etat w nauce lub szkolnictwie wyższym są żenująco niskie.

Czyli, o prawdziwym poziomie nauki i szkolnictwa wyższego w Polsce będą decydować nakłady budżetowe, a nie tylko europejskie pieniądze. Należy pilnie opracować 3-4. letni harmonogram wzrostu nakładów budżetowych do poziomu 1,5% PKB na naukę i 1,5% PKBna szkolnictwo wyższe. Wymaganie i oczekiwanie, by Polska za tanie pieniądze dokonała skoku jakościowego, jest samooszukiwaniem.

 

3. Wynagrodzenia pracowników szkolnictwa wyższego i nauki:

średnio 3 : 2 : 1.25 : 1.25 w stosunku do średniej krajowej, odpowiednio dla:

– profesorów,

– adiunktów,

– asystentów (wykładowcy, lektorzy, instruktorzy…),

– pracowników niebędących nauczycielami akademickimi (bibliotekarze, pracownicy naukowo-techniczni, pracownicy ekonomiczno-administracyjni…)

Niezwykle istotne jest zapewnienie stabilnego poziomu wynagradzania pracowników nauki i szkolnictwa wyższego. Podstawą powinien być ład płacowy zdefiniowany zacytowanymi w tytule zasadami. Zasady te powinny być takie same dla pracowników obu działów.

Odniesienie do średniej krajowej jest warunkiem zapobiegania zaległościom w finansowaniu nauki i szkolnictwa wyższego. W przeciwnym razie powstaną krytyczne zaniedbania, a ich nadrobienie będzie coraz trudniejsze. Jednocześnie, w przypadku kryzysu i spadku PKB nie powstaną napięcia miedzy pracownikami nauki i szkolnictwa wyższego a resztą społeczeństwa. Z powodu niskich wynagrodzeń nauczyciele akademiccy są zmuszeni do szukania dodatkowych zarobków kosztem własnego zdrowia, czasu, wysiłku oraz oczywiście kosztem osłabienia aktywności naukowej i dydaktycznej na macierzystych uczelniach państwowych i w instytutach PAN lub jednostkach badawczych. Tylko zapewnienie stałego wynagrodzenia na postulowanym poziomie może być początkiem procesu odnowy.

4. Granty jako dodatek do pensji czy zamiast pensji? Stabilność zatrudnienia kadry naukowej i dydaktycznej, szczególnie młodej kadry – Europejska Karta Naukowca.

http://ec.europa.eu/eracareers/pdf/kina21620b8c_pl.pdf głosi:

„Stabilizacja oraz stałe zatrudnienie. Grantodawcy i/lub pracodawcy powinni zapewnić, by niestabilność warunków zatrudnienia nie miała negatywnego wpływu na osiągnięcia naukowców i z tego względu powinni zobowiązać się, w miarę możliwości, do poprawy stabilności warunków zatrudnienia pracowników naukowych.”

Jestem zdecydowanie przeciwko polityce obniżania wynagrodzeń w nauce i szkolnictwie wyższym i zastępowania ich w całości grantami. System grantów nie jest wynalazkiem obecnego rządu. Został wprowadzony w Polsce w 1991. Niebezpieczna zmiana wprowadzana obecnie polega na tym, że środki grantowe mają zastąpić pensje, a nie być dodatkiem promującym najlepszych. Przy ułomności systemu przydzielania grantów może to oznaczać istotne utrudnienie warunków prowadzenia badań naukowych w Polsce, a w wielu wypadkach nawet ich uniemożliwienie.

Sprzeciwiam się również umowom krótkookresowym (tzw. „śmieciowym”) uczonych i nauczycieli akademickich, które w aspekcie ekonomicznym i merytorycznym uważam za zaprzeczenie wolności badań naukowych. Należy pamiętać, że stworzenie dobrego zespołu naukowego wymaga ok. 15 lat. Niepowodzenie w zdobyciu pieniędzy na następny krótki okres może oznaczać zniszczenie zespołu.

Warto przeczytać artykuł Izabeli Wagner w piśmie „Uniwersytet Warszawski” nr 4(59), październik 2012 str. 30 (http://www.uw.edu.pl/media). Motto artykułu: „System oparty na zamówieniach na projekty naukowe podtrzymuje na ogół konformistyczne badania i tematyki już dobrze rozpoznane. Za kulisami nagród Nobla czy medali Fieldsa stoi wolna nauka”.

5. Czy studia wyższe powinny być w Polsce płatne – inaczej niż w większości (poza Wielką Brytanią) krajów Europy? Uczelnie prywatne – publiczne?

Tylko wtedy, gdy uczelnie prywatne będą posiadały własną kadrę nauczycieli akademickich, mają szansę stać się prawdziwymi uczelniami. Obecna sytuacja to żerowanie uczelni prywatnych na uczelniach publicznych. Wynika on z wyjątkowo niskiego poziomu wynagrodzeń w publicznych szkołach wyższych i instytucjach naukowych. Zmusza to nauczycieli akademickich do szukania dodatkowych zarobków, kosztem osłabienia aktywności naukowej i dydaktycznej na swoich macierzystych uczelniach państwowych i w instytutach PAN. Tylko zapewnienie stałego wynagrodzenia na poziomie postulowanym w punkcie 3. może być początkiem procesu odnowy.

Jestem zwolennikiem prowadzenia studiów stacjonarnych i niestacjonarnych na uczelniach publicznych bez pobierania opłat od studentów. Wtedy zapewnimy odpowiedni dobór kandydatów bez wymuszonego finansowo naboru zbyt dużej liczby studentów. Damy też równe szanse młodzieży zmuszonej do pracy zarobkowej w czasie studiów. Unikniemy okresowych kryzysów finansowych uczelni publicznych wynikających z demografii. Taki kryzys właśnie nadszedł w obecnym roku i będzie postępował w kolejnych latach.

6. Krajowe Ramy Kwalifikacyjne – czy da się tak istotną zmianę sposobu myślenia wprowadzić biurokratycznie w ciągu krótkiego czasu?

http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2008:111:0001:0007:PL:PDF

s. 5-6 po polsku i po angielsku: http://en.wikipedia.org/wiki/European_Qualifications_Framework.

Europejskie Ramy Kwalifikacyjne stanowią rewolucyjną ideę wyprzedzającą dominujące w polskim środowisku poglądy na edukację od przedszkola do doktoratu. Zostały wprowadzone w Polsce w sposób biurokratyczny, stając się przekleństwem dla większości pracowników i zaprzeczeniem swojej istoty. Wymagają poważnych dyskusji w naszym środowisku i przełomu w sposobie myślenia. Konieczne jest wypracowania takiego modelu ewolucji, który pozwoli w stosunkowo krótkim czasie wprowadzić te nowe idee do praktyki akademickiej. Tego nie da się zrobić nakazowo i odgórnie.

7. Nie należy bez przerwy reformować, przy kolejnych zmianach politycznych lub personalnych w odpowiednim Ministerstwie. Lepiej przyjrzeć się obecnemu stanowi prawnemu, a przede wszystkim rzeczywistości. Należy także spokojnie zrobić przegląd kadry zatrudnionej w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Postarać się, aby każdy dostał konkretne zadania, i po pewnym czasie zweryfikować rezultaty pracy. I wtedy ewentualnie podjąć decyzje personalne.

Nie można podejmować żadnej próby reformy bez zagwarantowanych dodatkowych pieniędzy na jej wprowadzenie. Każda „reforma” bez dodatkowych środków stworzy sytuacje olbrzymich napięć w środowisku – będziemy wtedy jednym zabierać, by dać innym. Przynosi to nieodwracalne szkody nawet dla struktur dobrych i bardzo dobrych, jak to się dzieje obecnie w stosunku do instytutów Polskiej Akademii Nauk. Dużo lepiej przeznaczać środki finansowe na wsparcie pozytywnych zmian, bez zabierania strukturom już działającym.

 

Contact Us

We're not around right now. But you can send us an email and we'll get back to you, asap.