Opinia ON w sprawie „Planu wdrożenia otwartego dostępu do treści naukowych w Polsce” MNiSW

Home / Organizacja i zarządzanie nauką / Opinia ON w sprawie „Planu wdrożenia otwartego dostępu do treści naukowych w Polsce” MNiSW

Opinia ON w sprawie „Planu wdrożenia otwartego dostępu do treści naukowych w Polsce” MNiSW

W lipcu b.r. Obywatele Nauki zostali poproszeni o wyrażenie opinii na temat ministerialnego „Planu wdrożenia otwartego dostępu do treści naukowych w Polsce”. Oto treść pisma, które skierowaliśmy do MNiSW w odpowiedzi na to zaproszenie.

 

„Obywatele Nauki popierają politykę MNiSW zmierzającą do wprowadzenia zasady otwartego dostępu do wyników badań i danych badawczych. Przedstawiony przez MNiSW projekt w większości punktów pokrywa się z postulatami wysuwanymi przez Obywateli Nauki, m.in. zaprezentowanymi w rekomendacji skierowanej na ręce Pani Minister oraz w opiniach do aktów prawnych MNiSW.

 

Uwagi ogólne

 

  1. Główne zastrzeżenie, jakie zgłaszają Obywatele Nauki, to brak oszacowania kosztów planowanych działań. Zważywszy, że projekt przewiduje stworzenie infrastruktury repozytoryjnej, konieczne jest już na wstępie określenie źródeł finansowania. Dotyczy to również wysokości kosztów, które będą zmuszone ponieść jednostki naukowe. Bez jasnego wskazania, skąd będą pochodziły środki na ten cel, trudno będzie uzyskać akceptację ze strony środowiska naukowego dla projektu.
  2. Zwracamy uwagę na pominięcie w projekcie problemu różnic między stopniem rozwoju infrastruktury repozytoryjnej między uczelniami/jednostkami najsilniejszymi i słabszymi. Konieczne jest uwzględnienie różnic potencjału, zdolności finansowych i kadrowych do tworzenia i obsługi systemów repozytoryjnych. Projekt nie wyjaśnia, czy i w jaki sposób MNiSW zamierza wspierać i zachęcać jednostki słabsze do podejmowania takich działań.
  3. Za niezwykle ważne uważamy włączenie do planu działań zmierzających do podnoszenia wiedzy na temat korzyści wynikających z wprowadzenia polityki OA w środowisku naukowym. Doświadczenia Obywateli Nauki wskazują, że to bariery świadomościowe w równym stopniu jak brak środków utrudniają wprowadzenie rozwiązań prootwartościowych. W związku z tym, że wprowadzenie zobowiązania do otwartości jest związane także z promowaniem szczególnej roli społecznej nauki i naukowca, realizacja takiego projektu wymaga zrozumienia i współpracy ze strony środowiska. Postulujemy, by dyskusję wokół zasad wprowadzania polityki OA w nauce połączyć z szeroką akcją promującą te idee, adresowaną do naukowców.

 

Uwagi szczegółowe

 

  1. Popieramy zasadę tworzenia repozytoriów instytucjonalnych jako głównej formy udostępniania wyników badań naukowych. Przez repozytoria instytucjonalne rozumiemy repozytoria uczelni i innych instytucji naukowych. Zwracamy uwagę, że prezentowany projekt nie wskazuje jednoznacznie, jaki model repozytoryjny będzie wspierany przez MNiSW. Rodzi to obawę, że na skutek braku jasnej polityki nastąpi niepotrzebne rozproszenie sił i środków, powstawały będą lokalne, efemeryczne repozytoria lub też dojdzie do dublowania się inicjatyw repozytoryjnych w ramach instytucji naukowych (repozytoria wydziałowe, dziedzinowe, instytutowe, uczelniane).
  2. ON zdecydowanie popierają wykorzystanie do obsługi systemów repozytoryjnych darmowego oprogramowania i postulują wprowadzenie do projektu takiego zobowiązania. Pozwoli to obniżyć koszty tworzenia infrastruktury repozytoryjnej.
  3. Popieramy propozycję wprowadzenia obowiązku udostępniania wyników badań finansowanych ze środków grantowych przyznawanych przez instytucje publiczne (NCN, NCBiR). Zwracamy uwagę, że w projekcie brak wzmianki o przyjęciu otwartego mandatu w przypadku programów grantowych finansowanych przez MNiSW (m.in. NPRH, programy Plus, Diamentowy Grant). Także i w tym wypadku powinny zostać wprowadzone zasady analogiczne do obowiązujących w przypadku NCN i NCBiR. Oznacza to konieczność zmiany regulaminów programów grantowych MNiSW i wprowadzenie do nich zapisów o obowiązku zapewnienia otwartego dostępu libre do publikacji powstałych w wyniku finansowanych przez MNiSW badań.
  4. Jesteśmy zdecydowanie przeciwni tworzeniu odrębnych repozytoriów NCN i NCBiR. Deponowanie wyników badań powinno się odbywać w repozytoriach instytucjonalnych jednostek naukowych, przy których realizowany był projekt naukowy finansowany ze środków tych instytucji grantowych. Uważamy, że instytucje finansujące badania nie powinny tworzyć własnej insfrastruktury repozytoryjnej, ponieważ oznaczać to będzie dodatkowe podnoszenie kosztów działalności tych instytucji, a także niepotrzebne komplikowanie infrastruktury repozytoryjnej. Aby zapewnić NCN i NCBiR dostęp do wyników realizowanych zadań, należy zobowiązać grantobiorcę do umieszczenia w sprawozdaniu końcowym informacji o miejscu, w którym wyniki te zostały zdeponowane w wersji cyfrowej. Sądzimy, że wdrożenie zasad otwartości przez NCN i NCBiR ma mieć przede wszystkim na celu możliwie szerokie udostępnienie wyników tych badań, a nie stworzenie narzędzi „pozyskiwania informacji, oceny projektów, zarządzania wiedzą, planowania działań i promocji dla tych instytucji”. Wymienione cele można realizować za pośrednictwem innych narzędzi, między innymi dostępnych w ramach OSF OPI.
  5. W projekcie nie zostało jasno określone źródło finansowania infrastruktury repozytoryjnej powstającej w jednostkach realizujących badania statutowe. Ten punkt wymaga jak najszybszego doprecyzowania. Nie może powstać bowiem sytuacja, w której jednostki będą zmuszone przeznaczać część środków z BSt na utrzymanie repozytoriów. Zwracamy również uwagę, że znowelizowana ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym przewiduje sytuację, w której jednostki o kategorii C nie będą otrzymywały środków w ramach BSt. Istnieje zatem ryzyko, że nie będą również one dysponowały środkami na zabezpieczenie trwałości przechowywania danych zdeponowanych w swoich repozytoriach. W związku z tym postulujemy stworzenie systemu finansowania repozytoriów niezależnego od aktualnej kategorii jednostki naukowej.
  6. Nasze wątpliwości budzi zasada alternatywnego upowszechniania wyników badań realizowanych ze środków publicznych w czasopismach w otwartym dostępie lub otwartych repozytoriach instytucjonalnych. Uważamy, że nadrzędną zasadą polityki otwartości powinno być zobowiązanie do deponowania wyników badań finansowanych z BSt w repozytoriach instytucjonalnych (z możliwością ustalenia embarga). Zwracamy też uwagę, że przewidywana w projekcie możliwość wyłączeń od nadrzędnej zasady otwartej publikacji wyników została sformułowana w niejasny sposób. Nie wskazano, jaki organ (komisja, eksperci, recenzenci?) ma oceniać, czy w danym wypadku zachodzi przesłanka wskazana w projekcie, uzasadniająca publikację w modelu zamkniętym. Kryterium decydujące o wyłączeniu jest niejasne („znacznie większe międzynarodowe oddziaływanie” – jak mierzone?).
  7. Zdecydowanie popieramy propozycję finansowania ze środków na finansowanie działalności upowszechniającej naukę wyłącznie czasopism otwartych, udostępniających treści na wolnych licencjach.
  8. W przypadku książek naukowych podkreślamy zróżnicowanie dziedzinowe, wynikające z odmiennych praktyk publikowania wyników badań i ograniczeń wynikających z polityki wydawców. Popieramy działania na rzecz wzmocnienia pozycji naukowców w negocjacjach z wydawcami komercyjnymi, m.in. poprzez wprowadzenie ustawowego ograniczenia embarga na publikację wyników badań. Zwracamy jednak uwagę, że upowszechnienie publikacji książek naukowych na wolnych licencjach wymaga zmian systemu oceny dorobku pracowników i jednostek naukowych, a w szczególności doprecyzowania sposobu oceny wartości publikacji książkowych udostępnianych w sieci. W chwili obecnej jedną z największych przeszkód, utrudniających upowszechnianie wydań elektronicznych książek naukowych, zwłaszcza w zakresie humanistyki i nauk społecznych, są niejasności co do ich traktowania np. w procedurach habilitacyjnych.
  9. Popieramy propozycję wprowadzenia zasady obowiązkowego udostępniania w internecie rozpraw doktorskich dopuszczonych do obrony, na co najmniej 10 dni przed jej terminem. Zwracamy uwagę, że proponowane ograniczenie obowiązku upubliczniania rozprawy doktorskiej w przypadku prac przyjętych do druku lub do wydania elektronicznego, tekstu przyjętego do publikacji w czasopismach naukowych spowoduje wyłączenie z publikacji w otwartym dostępie znacznej liczby prac, m.in. z zakresu nauk humanistycznych i społecznych (monografie). Czynienie tego rodzaju wyjątków niepotrzebnie komplikuje ogólne zasady udostępniania prac doktorskich. Zwracamy uwagę, że w tym wypadku interes wydawcy został potraktowany jako nadrzędny wobec interesu społecznego, czyli prawa do dostępu do pracy stanowiącej podstawę uzyskania stopnia naukowego. Ograniczenie powinno dotyczyć wyłącznie prac, których przedmiot objęty jest ochroną informacji niejawnych.  Zgadzamy się z propozycjami dotyczącymi zasad ograniczania dostępu do rozprawy doktorskiej po obronie.
  10. Zgadzamy się z propozycją uwzględnienia aktywnych działań na rzecz otwartego dostępu jako jednego z kryteriów ewaluacji jednostek. Zwracamy uwagę, że w ewaluacji powinny być także uwzględniane inicjatywy prootwartościowe wykraczające poza publikacje w modelach otwartych, w tym zwłaszcza inicjatywy wspierające upowszechnienie wiedzy o otwartej nauce (kursy, szkolenia, projekty popularyzatorskie itp.).
  11. Planowany system centralnego koordynowania działań na rzecz otwartego dostępu budzi nasze wątpliwości. Niejasne są zadania, jakie ma pełnić Punkt Koordynacyjny i jaki ma być status prawny tej instytucji, a także jego miejsce w strukturze organizacji nauki. Zakres kompetencji Punktu został bardzo szeroko zakreślony i wykracza poza pojęcie „koordynacji”, obejmując m.in. prowadzenie repozytoriów, tworzenie oprogramowania, usługi w zakresie doradztwa, popularyzację wiedzy o OA itd. Niejasny jest również system finansowania tej instytucji, która z jednej strony ma być wyłaniana w drodze konkursu i finansowana ze środków MNiSW, a równocześnie może się ubiegać o środki na swoją działalność z innych źródeł również w trybie konkursowym. Pojawia się również wątpliwość co do statusu „uzupełniającego repozytorium”, które ma prowadzić Punkt. Czy będzie to repozytorium afiliowane przy MNiSW, które Punkt ma jedynie obsługiwać, czy też będzie to każdorazowo repozytorium stworzone i prowadzone przez podmiot wyłoniony w konkursie? Jeśli mowa jest o tej drugiej ewentualności, to jak będzie zabezpieczona trwałość treści znajdujących się w takim repozytorium po upływie 5 lat, jeśli dany podmiot nie wygra kolejnego konkursu na prowadzenie Punktu? Analogiczne pytania dotyczą zadania Punktu: „utrzymanie systemu stanowiącego wspólny punkt dostępu do otwartych treści naukowych”.

 

 

W imieniu inicjatorów ruchu Obywateli Nauki

 

dr Aneta Pieniądz”

Contact Us

We're not around right now. But you can send us an email and we'll get back to you, asap.