współpraca uczelni z otoczeniem społecznym w świetle Ustawy 2.0

Home / Aktualności / współpraca uczelni z otoczeniem społecznym w świetle Ustawy 2.0

współpraca uczelni z otoczeniem społecznym w świetle Ustawy 2.0

Uczelnie wyższe dawno straciły już swój hermetyczny charakter, który bazował na ich elitotwórczej funkcji. Dzisiejsze uczelnie, wcale „nie w ruinach”, jak chciałby Bill Readings, są często centrami rozwoju społecznego, katalizatorami zmian społecznych, gospodarczych i politycznych. Współczesny uniwersytet, oprócz funkcji dydaktycznej i badawczej, nazywanych w literaturze pierwszą i drugą misją, otrzymuje kolejne ważne z punktu widzenia dobrostanu społeczeństw zadanie, jakim jest budowanie i rozwijanie relacji z otoczeniem (społeczno-gospodarczym). To zadanie definiowane jest jako trzecia misja uczelni. Może ona być rozumiana wąsko i wówczas definicje kładą nacisk na współpracę z biznesem i podmiotami działającymi jedynie w celach maksymalizowania zysku. Można jeszcze, co postulują Anna M. Kola i Krzysztof Leja, pokusić się o sterowaną i wspieraną ministerialnie szerszą współpracę uczelni z różnymi typami podmiotów funkcjonujących w sferze gospodarki, tj. z organizacjami pozarządowymi i jednostkami administracyjnymi (samorządem, placówkami edukacyjnymi, medycznymi itp.). Takie podejście sprzyja budowaniu kapitału społecznego (na) uczelni, sprawia, że projekt badawcze zyskują na aplikacyjności i atrakcyjności, tworzy się przyjazna atmosfera dla rozwoju nauki i naukowców. Nie sposób także pominąć korzyści dla podmiotów współpracujących, które zyskują rzetelną wiedzę na temat prowadzonej działalności oraz wsparcie merytoryczne do wykorzystania w bieżącej lub inwestycyjnej działalności.

Czy takie myślenie obecne jest w projekcie ustawy 2.0? Początek, czyli założenia i wartości ustawy, zawarte w preambule, wskazywać mogą na fakt, że Ministerstwo zakłada szeroką współpracę z otoczeniem społeczno-gospodarczym. Jest w niej bowiem napisane: „uczelnie, oraz inne instytucje badawcze, realizują misję o szczególnym znaczeniu dla społeczeństwa: wnoszą kluczowy wkład w innowacyjność gospodarki, przyczyniają się do rozwoju kultury, współkształtują standardy moralne obowiązujące w życiu publicznym”. Ostatnie założenie traktujemy wyłącznie jako troskę o standardy etyczne, obowiązujące w świecie akademickim, wynikające z przyjętego etosu nauki i dążenia do doskonałości naukowej, nie zaś jako idee zmierzające do uczynienia jej środkiem do osiągania celów politycznych czy biznesowych.

Tekst projektu ustawy w kilku miejscach podejmuje temat rozszerzenia trzeciej misji uczelni i współpracy z otoczeniem społecznym. Np. wskazuje się na misję nauki i kształcenia akademickiego, włączając w nią działania społecznie ważne:

„Art. 2. Misją systemu szkolnictwa wyższego i nauki jest prowadzenie kształcenia oraz działalności naukowej, kształtowanie postaw obywatelskich, a także uczestnictwo w rozwoju społecznym oraz tworzeniu gospodarki opartej na innowacjach”.

Ten sam artykuł precyzuje, czym są badania naukowe, dowartościowując i równouprawniając badania naukowe i aplikacyjne, co należy ocenić zdecydowanie pozytywnie. Dodaje się do tego prace rozwojowe, przy czym należy zauważyć zbyt wąskie rozumienie wytwarzanych w ich efekcie wiedzy i umiejętności. Istnieją bowiem działania i usługi o charakterze społecznym, sprzyjające rozwiązywaniu problemów i kwestii społecznych tj. starzenie się społeczeństwa, ekskluzja/ inkluzja społeczna, integracja osób niepełnosprawnych, reintegracja zawodowa osób bezrobotnych, efektywna nowoczesna edukacja szkolna, kształcenie poza- i nieformalne. Artykuł ten brzmi:

„Art. 2.

  1. Badania naukowe są działalnością obejmującą:

1) badania podstawowe rozumiane jako prace empiryczne lub teoretyczne mające przede wszystkim na celu zdobywanie nowej wiedzy o podstawach zjawisk i obserwowalnych faktów bez nastawienia na bezpośrednie zastosowanie komercyjne;

2) badania aplikacyjne rozumiane jako prace mające na celu zdobycie nowej wiedzy oraz umiejętności, nastawione na opracowywanie nowych produktów, procesów lub usług, lub wprowadzanie znaczących ulepszeń do istniejących produktów, procesów lub usług.

  1. Prace rozwojowe są działalnością obejmującą nabywanie, łączenie, kształtowanie i wykorzystywanie dostępnej aktualnie wiedzy i umiejętności, w tym w zakresie narzędzi informatycznych lub oprogramowania, do planowania produkcji oraz tworzenia i projektowania nowych, zmienionych lub ulepszonych produktów, procesów i usług, z wyłączeniem prac obejmujących rutynowe i okresowe zmiany wprowadzane do produktów, linii produkcyjnych, procesów wytwórczych, istniejących usług oraz innych operacji w toku, nawet jeżeli takie zmiany mają charakter ulepszeń”.

Ustawodawca określa także zadania uczelni, wśród których są te, które mogą przyczynić się do rozwoju społecznego, a wynikają z podjętej współpracy z otoczeniem społecznym (szczególnie punkty 7, 9 i 10 Art. 2 ust. 1).

Art. 11. 1. Podstawowymi zadaniami uczelni są:

1) prowadzenie kształcenia na studiach;

2) prowadzenie kształcenia na studiach podyplomowych lub w innych formach;

3) stwarzanie osobom niepełnosprawnym warunków do pełnego udziału w:

  1. a) procesie przyjmowania na studia i kształceniu,
  2. b) prowadzeniu działalności naukowej;

4) wychowywanie studentów w poczuciu odpowiedzialności za państwo polskie, za umacnianie zasad demokracji i poszanowanie praw człowieka;

5) stwarzanie warunków do rozwoju kultury fizycznej studentów;

6) prowadzenie kształcenia doktorantów;

7) prowadzenie działalności naukowej, świadczenie usług badawczych oraz transfer technologii do gospodarki;

8) kształcenie i promowanie kadr uczelni;

9) upowszechnianie i pomnażanie osiągnięć nauki, kultury narodowej i techniki, w tym poprzez gromadzenie i udostępnianie zbiorów bibliotecznych i informacyjnych;

10) działanie na rzecz społeczności lokalnych i regionalnych”.

Współpraca z otoczeniem społecznym nie powinna jednak być sprowadzana do traktowania uczelni jak przedsiębiorstwa kooperującego z innymi podmiotami biznesowymi tak, jak jest to zapisane w „Art. 12. Uczelnia może prowadzić działalność gospodarczą wyodrębnioną organizacyjnie i finansowo od działalności, o której mowa w art. 11, w zakresie i formach określonych w statucie, w szczególności poprzez tworzenie spółek kapitałowych”,

czy też w „Art. 36. 1. Publiczna uczelnia akademicka wraz z inną publiczną uczelnią akademicką, instytutem badawczym, instytutem PAN lub międzynarodowym instytutem, jeżeli mają siedzibę w tym samym województwie, mogą utworzyć uczelnię federacyjną.

  1. Uczelnię federacyjną tworzy się w celu wspólnej realizacji zadań podmiotów, o których mowa w ust. 1, zwanych dalej „jednostkami uczestniczącymi”, w zakresie:

1) prowadzenia działalności naukowej;

2) kształcenia doktorantów;

3) nadawania stopni naukowych lub stopni w zakresie sztuki;

4) komercjalizacji wyników badań naukowych, prac rozwojowych oraz know-how związanego z tymi wynikami”.

Pozytywnie należy zaś ocenić wprowadzenie kategorii uczelni ważnych z punktu widzenia regionu, które kształcą lokalne kadry, odpowiadając bezpośrednio na znane sobie i monitorowane na bieżąco potrzeby. Zakładamy dobrą wolę Ministerstwa, które analizując działalność edukacyjną takich uczelni, widzi ich społeczny potencjał, służący wyrównywaniu szans edukacyjnych i zatrudnienia, nie tylko zaś konstruuje narzędzie do eliminacji z akademickiej gry o kształcenie (Por. Art. 61 ust 1 pkt 5):

Art. 61. 1. Minister może cofnąć pozwolenie na utworzenie kierunku studiów, jeżeli:

1) jakość kształcenia na danym kierunku studiów została oceniona negatywnie przez PKA;

2) na danym kierunku studiów nie rozpoczęto prowadzenia kształcenia w okresie 2 lat od dnia wydania pozwolenia;

3) uczelnia nie spełnia warunków do prowadzenia danego kierunku studiów albo przestała spełniać warunki, o których mowa w art. 58 ust. 2 lub 4;

4) minister właściwy do spraw zdrowia odmówił udzielenia albo cofnął akredytację udzieloną na podstawie art. 59 ustawy z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej;

5) kształcenie na danym kierunku studiów przestało odpowiadać lokalnym lub regionalnym potrzebom społeczno-gospodarczym”.

Ustawa 2.0 zawiera cały rozdział poświęcony współpracy ze środowiskiem biznesowym (Rozdział 6. Komercjalizacja wyników badań naukowych, prac rozwojowych oraz know-how). Zapisy w nim obecne określają ramy współpracy oraz rozwijane zadania i problemy tj.:

– prowadzenie akademickich inkubatorów przedsiębiorczości oraz centra transferu technologii (Art. 156);

– tworzenie spółek, których kapitałem mogą być wyniki prac rozwojowych (Art. 157-158);

– komercjalizacji produktów współpracy i praw autorskich, przy czym te ostatnie omówione są w sposób szczegółowy i zgodny ze standardami obowiązującymi w przedsiębiorstwach (Art. 159-163);

– dokładne wyliczenia wynagrodzeń i udziałów w środkach uzyskanych z komercjalizacji badań (Art. 164).

Niepokój może budzić zapis obecny w Art. 165, brzmiący: „Po otrzymaniu od pracownika informacji o wynikach badań naukowych lub prac rozwojowych oraz o know-how związanym z tymi wynikami, o których mowa w art. 161, uczelnia publiczna albo uczelnia federacyjna oraz pracownik mogą, w sposób odmienny niż stanowi ustawa, określić w drodze umowy prawa do tych wyników lub sposób i tryb komercjalizacji tych wyników”. Mamy jednak nadzieję, że jest to sygnał zaufania do uczelni i pracownika uczelni, nie zaś narzędzie do dyskryminowania, wymuszania niekorzystnych dla pracownika rozwiązań i mobbingu.

To, że wyszczególnione wyżej kwestie, zostały uregulowane w nowej ustawie, jest bez wątpienia pozytywne. Martwi jednakże zbyt schematyczne, powierzchowne i wąskie potraktowanie otoczenia społeczno-gospodarczego, które zdefiniowane jest tu zgodnie z (neo)liberalnym kierunkiem myślenia, wyłączającym podmioty społeczne, odpowiadające za rozwój społeczeństw w zakresach takich jak edukacja powszechna, pomoc społeczna, pomoc zdrowotna, dbanie o dobrostan i obywatelskość Polaków. Nie powinno być to marginalizowane, bowiem jedynie współrozwój różnych obszarów życia społecznego może sprawić, że Polska jako kraj wyjdzie z Wallersteinowskich (pół)peryferii i zacznie tworzyć centra nowoczesnej i innowacyjnej myśli naukowej.

Anna Kola

Contact Us

We're not around right now. But you can send us an email and we'll get back to you, asap.